Blog 2.

 

"Een scheve voorstelling beneden alle kritiek“

 

Rond 1860 raakte Weissenbruchs aquarel van de Leerdamse Steigerpoort langzamerhand bekend in Nederland. Hoe vond men dat eigenlijk in Leerdam zelf?

De schrijver Arnold Ising gaf aandacht aan Weissenbruchs voorstelling van Leerdam in 'Het Nederlandsch Magazijn'. Hij beschreef Leerdam als oud en vervallen en juist daardoor zo pittoresk. Een Leerdammer liet zich niet op zijn kop zitten en klom verontwaardigd in

de pen. In juni 1862 wordt deze pittige reactie op zowel het artikel van Ising als op de 'teekening' van Weissenbruch, gepubliceerd in de krant:

....

”Vooreerst de teekening. De Steigerpoort wordt voorgesteld als vervallen en gestut door palen. Die poort verkeert [in werkelijkheid] in goed onderhouden toestand en wat de teekenaar voor stutten houdt is niets anders dan een einrigting van het bestuur van het hoogheemraadschap der vijf Heerenlanden om bij hoogen waterstand de poorten te kunnen sluiten!!!!! Hiermede hebben wij afgedaan met de teekening en vervalt het compliment in de beschrijving aan den heer Weissenbruch gemaakt, dat hij oude vervallen gebouwen zooo in hun eigenaardig licht weet te plaatsen”. 

 

Ising had in zijn stukje het schilderachtige van het stadje toegeschreven aan de slechte staat waarin het verkeerde: “Leerdam met zijn gestutte poort en zijn kippekens op de schier ongeplavijde straat – maar waar juist het oude en vervallene een oorspronkelijk en schilderachtig karakter aan geven

dat men te vergeefs in onze mooije steden zoeken zal.” In de ingezonden brief kreeg hij echter de wind van voren van onze Leerdammer: “Het een zoowel als het ander is onwaar. Leerdam heeft een welvarend uiterlijk en beidt niets aan, wat vervallen is. Het zou ook moeijelijk wezen bij het bloeijende en uitgebreide fabriekwezen, dat hier bestaat, van beteekenis vooral door vier in werking zijnde glasblazerijen, die aan bijna 1000 personen werk en brood verschaffen, en door eenen handel, in sommige artikelen groot handel, die voor een klein plaatsje allerbelangrijkst kan genoemd worden. Wat voor eenige jaren vervallen was, is in den laatste geheel nieuw opgebouwd, zooo als b.v. alle gemeentegebouwen”.

...

Het interessante is dat eigenlijk zowel de Leerdammer als Isings niet meer goed wisten hoe Leerdam er vroeger uit zag. Allebei pleiten ze uiteindelijk voor de vooruitgang. Isings overdrijft als een moderne Randstedeling. Feit is natuurlijk wel dat de Steigerpoort op de nominatie voor sloop stond, een jaar later. Maar de Leerdamse ingezonden reactie brengt ons wel bij de vraag: heeft Weissenbruch wel zo objectief en fotorealistisch getekend?

Van juist deze Steigerpoort in Leerdam bestaat een reeks schetsen, tekeningen en schilderijen, waaruit blijkt dat Weissenbruch het met de waarheid evenmin heel nauw nam. Net als Ising creëerde hij zijn eigen werkelijkheid. Zijn schetsen volgen de daadwerkelijke situatie waarschijnlijk het meest en sluiten dicht aan bij de gewraakte aquarel. Zoals we gisteren al zeiden: in het uiteindelijke olieverf schilderij koos Weissenbruch ervoor om de poort simpelweg om te draaien, zodat de versterkte zijde zich volstrekt onlogisch aan de binnenkant van de stad bevindt. Op deze manier combineerde hij een stadsaanzicht met de zijde van de poort die hij vermoedelijk het meest schilderachtig vond.

 

In 1876 verscheen een lovende recensie vanuit de Verenigde Staten op Jan Weissenbruchs olieverf schilderij. Hier wordt Leerdam terloops 'vroeger misschien een stad van aanzien, thans een vergeten hoek' genoemd. Ai!

Deze keer lezen we geen vervolg reactie van een boze Leerdammer. Het zij zo.

De schilderijen zijn hoe dan ook prachtig en worden bewaard in het Teylers' Museum in Haarlem en in het Rijksmuseum in Amsterdam.

 

Bronnen:

Nieuw Amsterdamsch handels- en effectenblad, 23-06-1862

Het nieuws van de dag, kleine courant, 25-07-1876.

 

De volgende keer: Hoe een ander schilderij met daarop ook een Leerdamse poort in een Engels paleis terecht kwam! Wordt vervolgd.

 

Aquarel: Teylers Museum:

https://www.teylersmuseum.nl/nl/collectie/kunst/cc-038-de-steigerpoort-te-leerdam

Olieverf schilderij: http://hdl.handle.net/10934/RM0001. COLLECT.6530

Jan Weissenbruch, Terry van Druten e.a., Uitg. Thoth, Bussum

Jan Weissenbruch, Willem Laanstra, Uitg. Tableau

 

-------------