Blog 4

 

"De aantrekkingskracht van de Leerdamse poorten en muren"

 

Johannes (Jan) Weissenbruch woonde en leefde in Den Haag tussen 18 maart 1822 en 15 februari 1880). Met zijn heldere licht en realistische stijl wordt Jan Weissenbruch wel ‘de Vermeer van de 19de eeuw’ genoemd.

De stadspoort is een veel geschilderd tafereel door Weissenbruch. Het stond symbool voor de kentering die de 19e eeuw aan den lijve moet hebben ondervonden: de veranderende verhouding tussen stad en land. De nauwe overgangen van stad (leven en drukte) naar land (ruimtelijk en onbegrensd), de grenzen van de stad van binnen of van buiten gezien, moeten hem hebben

gefascineerd. 

In zijn tijd waren stadspoorten actueel. Ze brokkelden af en werden gesloopt. De poorten werden niet meer onderhouden en brachten risico’s met zich mee van loszittende stenen, een allesbehalve gastvrije ontvangst.

 

Uitbreiding en verbetering van de faciliteiten van de stad werden veel belangrijker gevonden dan het behouden van de historische situatie. Tegelijk vormden de stadspoorten een eerste onderwerp voor een zich ontwikkelende monumentenzorg, toen koning Willem II in 1845 de oude poorten

probeerde te beschermen tegen verval en sloop. Weissenbruchs werk heeft dus verband met een stuk geschiedenis van Nederlands erfgoed. In de jaren 1870 brengt Weissenbruch afbeeldingen van de Veerpoort en de Steigerpoort in Leerdam (die beide in 1863 waren afgebroken) naar buiten. De

Schoonrewoerdsepoort was al in 1832 gesneuveld, en de Hoogpoort zou in 1869 volgen, waardoor Leerdam in 1970 geen enkele stadpoort meer over had. Dit was vrij uitzonderlijk, meestal leidde enig historische besef – of het appel van de koning- ertoe dat de laatste overgebleven poort door de stad nog enige tijd werd gespaard. 

 

Veel van die ‘laatste’ poorten werden door Weissenbruch geschilderd, bijvoorbeeld in Rotterdam, Utrecht en Dordrecht. Dat de ‘echt Hollandse’ poorten waren afgebroken, deerde blijkbaar niemand, en ook niet hoe ze eruit hadden gezien. Weissenbruchs schilderijen en tekeningen worden ook niet

opgevoerd bij de verschillende commissies die een lijst van monumenten wilden opstellen, terwijl ze een goed beeld gaven van de staat van een gebouw. Als Leerdammers mogen we nu blij met de schilderijen en tekeningen van Weissenbruch, een stukje vastgelegde geschiedenis uit een verleden tijd! Rond 1861 vervaardigde Weissenbruch naar eigen zeggen ‘eenige proeven in 

diaphanographie, welke echter bijna eenig zijn’. Volgens zijn goede vriend Carel Vosmaer waren het er vijf in totaal. Diaphanografie is een andere aanduiding voor cliché-verre, een techniek die in de jaren dertig van de 19e eeuw werd ontwikkeld en die populair was in het Franse Barbizon. Het was een

relatief moeilijk procedé. Een glasplaat werd bedekt met een donkere deklaag. Vervolgens werd met een etsnaald de voorstelling in het glas aangebracht, waardoor de plaat op die plekken licht door kon laten. Hierna werd de glasplaat belicht op een lichtgevoelige plaat of op fotopapier, waardoor een positieve en gespiegelde lijntekening ontstond die op fotomechanische wijze vermenigvuldigd kon worden. Het eindresultaat lijkt sterk op een ets.  

 

Het bijzondere is: Weissenbruchs clichés-verres die bewaard zijn gebleven, hebben vrijwel uitsluitend Leerdammer motieven tot onderwerp! U ziet er hieronder twee. Een afbeelding van een vrouw op de Zuidwal en een afbeelding van de Steigerpoort. 

Zijn clichés-verre van de Leerdammer Steigerpoort, die in 1863 zou worden afgebroken, gaf in hij september 1861 cadeau aan zijn goede vriend en collega Gerardus Terlaak, toen deze van den Haag naar Elburg verhuisde. Klaarblijkelijk vond hij de correcte weergave van de realiteit hier van

ondergeschikt belang, aangezien hij kleine variaties in de architectuur aanbracht en de poort met de omliggende bebouwing al dan niet spiegelbeeldig afbeeldde. 

We nemen afscheid van Jan Weissenbruch. In ons volgende bericht treedt een nieuwe schilder in het voetlicht!

 

Bronnen:

Cliché-verre Steigerpoort http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.195611

Cliché-verre Op den Wal http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.195613

Jan Weissenbruch, Terry van Druten e.a., Uitg. Thoth, Bussum

Jan Weissenbruch, Willem Laanstra, Uitg. Tableau

Leerdam Ommuurd, de stadspoorten van Leerdam, Peter van Rooden